"Diamond Tema: İslam tarihi ile ilgili aktarılan en erken kaynaklara baktığımızda hepsinde ortak bir şey var: “Bizden önce düzen çok kötüydü, müşrikler aşırı beterdi, kız çocuklarını gömüyorlardı.” Bu gibi söylemlerle İslam’ı yüceltmek için öncesini kötülemişler. Buna tarih ilminde damnatio memoriae denir. Öncesini lanetleyeceksin ki seni tercih etsinler."
İslam öncesi Arap toplumunda kabilecilik, kumar, içki ve fuhşiyat yaygındı ve kız çocuklarını diri diri gömme uygulamaları bazı kabilelerde görülüyordu. Bu alışkanlıklar ve sosyal uygulamalar, hem İslam kaynakları hem de gayrimüslim tarihçiler (Bizans, Sasani ve modern akademik çalışmalar) tarafından belgelenmiştir. Kabileler arası çatışmalar, ekonomik çıkar, toprak ve onur gibi sebeplerle sürekli yaşanıyordu ve kavmiyetçilik sosyal yapının temel unsuru olarak işliyordu. Arkeolojik bulgular ve yazılı kaynaklar, bu uygulamaların tarihsel olarak gerçekleştiğini ve dini motivasyon olmadan sosyo-ekonomik ve kültürel nedenlerle sürdürüldüğünü göstermektedir.
Bilimsel ve arkeolojik bulgular, İslam kaynaklarıyla örtüşmekle kalmayıp, gayrimüslim tarihçiler tarafından da desteklenmektedir.
1. Kumar ve İçki Alışkanlıkları
Arap Yarımadası’nda pre-Islam dönemi
- Araplar kabileler halinde yaşıyordu; Mekke, Yathrib (Medine) ve Güney Arabistan önemli ticaret merkezleriydi.
- Ticaret sayesinde alkollü içecekler ve kumar oyunları yaygındı.
- Antik kaynaklarda Baladhuri, Tabari ve bazı Bizans gözlemleri bu alışkanlıklardan bahseder.
Gayrimüslim kaynaklar:
- Prokopios (Bizans tarihçisi, 6. yy.): Yemen ve Arabistan’da şarap ve alkollü içeceklerin tüketildiğini kaydeder.
- Arkeolojik bulgular: Güney Arabistan’da şarap ve bira üretimi için kullanılan kaplar bulunmuştur (Saba, Himyar krallıkları).
2. Fuhşiyat ve Sosyal Hayat
- Mekke ve civarındaki bazı kabilelerde kadın ve erkeklerin serbest ilişkileri gözlemlenmiştir.
- Pre-Islamik Arap toplumunda cariye ve kölelik sistemi vardı; bu durum seks ticareti ve fuhşiyatı artırıyordu.
- İslam kaynakları (İbn Hişam, Ibn Ishaq): Arapların “jahiliyya” döneminde kadınlara ve fuhuşa bakışını ele alır.
- Modern tarihçiler (Robert Hoyland, Arabia and the Arabs) bu ifadeleri bağımsız olarak değerlendirir.
3. Kız Çocuklarını Diri Diri Gömme (Wa’d al-Banāt)
- Kur’an’da 16:58-59: Kız çocuklarını gömme uygulamasına açık atıf vardır.
- İslam öncesi bazı Arap kabileleri, düşük statülü veya ekonomik yük olarak gördükleri kız çocuklarını diri diri gömüyordu.
- Gayrimüslim ve akademik kaynaklar:
- William Muir, The Life of Muhammad: Kız çocuklarının gömülmesini pre-Islamik Arap geleneği olarak aktarır.
- Robert Hoyland, Arabia and the Arabs: Uygulamanın bazı kuzey ve güney Arap kabilelerinde gözlemlendiğini, ancak yaygın olmadığını yazar.
- Arkeolojik kanıt: Güney Arabistan’da bazı gömüler, özellikle kız çocukları için erken dönemde küçük mezar olarak bulunmuştur; bazı bilim insanları bunları ritüel veya geleneksel ölü gömme ile ilişkilendirir.
4. Arabistan’daki Kavmiyetçilik
- İslam öncesi Arap toplumu kabile temelli bir yapıya sahipti.
- Kabileler arasında onur, toprak ve ekonomik çıkar çatışmaları nedeniyle sürekli gerilim vardı.
- Bu kavmiyetçi anlayış kan davası (ʿāqilah) ve intikam geleneği ile destekleniyordu.
Kaynaklar:
- Prokopios (Bizans tarihçisi, 6. yy.): Arabistan’ın kuzeyindeki ticaret yollarını ve kabileler arası çatışmaları gözlemler; kabilelerin kendi aralarındaki özerkliklerini ve birbirleriyle savaşlarını anlatır.
- Al-Tabari (Pers tarihçisi, 9.-10. yy.): Mekke ve civar kabileler arasındaki savaşları ve ittifakları detaylandırır; kavmiyetçiliğin yapısal önemine vurgu yapar.
- Günümüz akademik kaynakları: Robert Hoyland – Arabia and the Arabs; Irfan Shahid – Byzantium and the Arabs. Kabileler arası savaşları ve ekonomik-hukuki nedenlerle kavmiyetçiliği doğrular.
5. Arabistan’da Savaşlar ve Gayrimüslim Kayıtlar
- Arabistan’ın kuzeyindeki Hicaz, Necran ve Yemen bölgelerinde kabileler arası savaşlar, ticaret yolları kontrolü için yaygındı.
- Bizans ve Sasani kaynakları, Arapların sürekli küçük çaplı veya büyük kabile çatışmaları içinde olduğunu belirtir.
- Örnekler: Necran ve çevresindeki Yahudi-Arab kabile çatışmaları Bizans elçileri tarafından kaydedilmiştir; Güney Arabistan’da Himyer ve Saba kabileleri arasındaki savaşlar, Etiyopya ve Bizans kroniklerinde geçer.
6. Kavmiyetçilik ve Sosyal Yapı
- Kabileler arası savaşlar, kabile onuru ve aile bağları ile doğrudan ilişkilidir.
- Arabistan’daki ekonomik ve siyasi yapılar, kavmiyetçiliği hem koruyan hem teşvik eden bir sistemdi.
- Bu nedenle pre-Islamik dönemde Arabistan, kabilecilik ve kabileler arası çatışmalar açısından oldukça belgelidir.
7. Genel Değerlendirme
- Kumar, içki ve fuhşiyat konusunda hem İslam kaynakları hem bağımsız tarihçiler hem de arkeoloji hemfikir: Araplar pre-Islamik dönemde bu alışkanlıklara sahipti.
- Kız çocuklarının gömülmesi (wa’d al-banāt) bazı kabilelerde belgelenmiş, ama yaygınlığı tartışmalı.
- Bilimsel literatürde genellikle şu vurgu yapılır: Bu uygulamalar sosyo-ekonomik ve kültürel nedenlerle, dini motivasyon olmadan gerçekleşiyordu.
- İslam öncesi Arabistan, kabile temelli sosyal yapısı, kan davası ve intikam geleneğiyle pekişmiş kavmiyetçiliği ve kabileler arası sürekli çatışmalarıyla, hem Arap hem de gayrimüslim kaynaklarca belgelenmiş bir toplumdu.